“Liebe Mutti: ich bin frei”

De Gensler Straße stopt abrupt. Een witte vlek op de kaart. Op Berlijnse plattegronden uit de DDR-tijd is geen spoor te vinden van Hohenschönhausen, de inmiddels beruchte gevangenis. Duizenden zaten er onschuldig vast en ondergingen gruwelijke martelingen. De daders lopen veelal nog vrij rond en wonen in de buurt van de gevangenis.

Naar buiten kijken was onmogelijk.

Na de Duitse eenwording is Hohenschönhausen opengesteld voor bezoek. Oud-gevangenen geven er rondleidingen. Een van hen is Harry Santos. Hij was 28 toen hij in 1982 werd opgepakt. Samen met een vriend maakte hij plannen om te ontsnappen naar het Westen. Verraden door een vriendin.

Schweren Fall
Santos werd veroordeeld wegens ‘Vorbereitung und Planung zum illegalen Grenzübertritt im schweren Fall’ en kreeg een jaar celstraf. Negen maanden zou hij in totaal doorbrengen in gevangenissen, waarvan enkele dagen in Hohenschönhausen.

Tijgerkooi
“Ik dacht altijd dat ze me naar Prenslauer Allee in Oost-Berlijn hadden gebracht. Ik wist dat daar ook een gebouw was dat werd bewaakt. Op een steenworp afstand van mijn woning.”

“Als ik rondliep in de ‘tijgerkooi’, een ommuurd hok van zes vierkante meter en van boven bedekt met gaas, probeerde ik me het verkeersgeluid van de Prenslauer Allee voor te stellen. Maar het was bijna doodstil. Ik hoorde alleen het klikkende geluid dat de laarzen van de bewaker maakten, die boven mij rondliep op de muren van de kooi. Met een Kalashnikov om zijn schouders. Angst, je had voortdurend angst.”

Jaren later bracht Santos met vrienden een bezoek aan Gedenkstätte Hohenschönhausen. En hij herkende de cellen, de tijgerkooien. Pas toen wist hij dat dit de plek was waar hij die verschrikkelijke dagen had doorgebracht.

Spezial Lager
Tijdens de Tweede Wereldoorlog was Hohenschönhausen een gaarkeuken. In mei 1945 namen de Russen het gebouw in gebruik als Spezial Lager nummer 3. Een kamp waar Duitsers, Polen en Russen gevangen werden gezet. Verdachten van steun aan de nazi’s en ‘vijandige elementen’. Vaak waren ze onschuldig.

Een 'luxere' cel in de folter kelder.

Drieduizend doden
Vanuit Hohenschönhausen werden zo’n twintigduizend mensen overgebracht naar andere kampen. De omstandigheden in Spezial Lager nummer 3 waren ronduit beestachtig. Geschat wordt dat er onder het Sovjet-bewind meer dan drieduizend gevangenen stierven.

U-Boot
In de kelder moesten de gevangenen cellen bouwen. Deze bunkerachtige, kleine ruimtes deden de gevangenen denken aan een U-Boot, een onderzeeër. De folter-kelders.

“Alles was hier vochtig. Zuurstof was er nauwelijks; mensen hapten naar adem. Je haren beschimmelden. Wasgelegenheid ontbrak. De lamp in de cel ging nooit uit. Levend begraven,” vertelt Santos, “Zo ervaarden mensen het.”

Jehova’s
Vanaf begin jaren vijftig nam de Stasi Hohenschönhausen in gebruik. Onder andere tegenstanders van het communistisch regime en Jehova’s getuigen werden er opgesloten.

Eind jaren vijftig werden de gevangenen ingezet om een nieuw cellencomplex te bouwen met verhoorruimten. Hier werden vooral dissidenten opgesloten en mensen die de DDR probeerden te ontvluchten, waaronder dus ook Harry Santos.

Jarenlang verhoord
De gevangenen waren volledig afgesloten van de buitenwereld. Ze wisten niet waar ze zich bevonden. Contact met mede-gevangenen was er niet. “Je wist dat je voortdurend werd bekeken. Je werd niet dagen of maanden verhoord, maar jaren. Het ergste was de angst. Onbeschrijfelijk. Je wist niet wat er met je ging gebeuren,” herinnert Santos zich.

Vrij
Hohenschönhausen sloot zijn deuren in 1990. Santos werd in 1983 vrijgekocht door de BRD en overgebracht naar West-Duitsland. Het lukte hem om zijn moeder een telegram te sturen: “Liebe Mutti: ich bin frei.” Hij zag haar pas weer na de val van de Muur. Santos geeft sinds enige jaren rondleidingen in zijn voormalige gevangenis. Soms komt hij in de buurt oud-Stasi-medewerkers tegen: “Ze lopen hier nog allemaal vrij rond.”