Veroordeeld om sarcasme

In veel Berlijnse wijken vind je Stolpersteine en plakkaten bij huizen die herinneren aan hun bewoners en wat er met hen gebeurde tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ik vond er eentje in mijn eigen Kiez, ter nagedachtenis aan Ernst Pahnke.

Ernst Pahnke wordt herdacht in Friedrichshain

Pahnke (1879-1943) woonde aan de Rigaer Straße 94 in Friedrichshain. In de jaren ‘20 en ‘30 woonden er veel communisten en sociaal-democraten in dit stadsdeel. Nadat Horst Wessel er werd vermoord, kreeg Friedrichshain zijn naam: ‘Horst Wessel Stadt’ (1933-1945).

Zersetzung der Wehrkraft
Hier leefde dus Pahnke. Een veteraan uit de Eerste Wereldoorlog en ambtenaar bij het ‘Horst Wessel Welfare Office’. De journalist Steven Welch deed onderzoek naar mensen die werden vervolgd vanwege ‘Zersetzung der Wehrkraft’. Simpel gesteld: alle uitingen en handelingen die het moraal van de Duitse troepen zouden ondermijnen.

Spot
Welch onderzocht meer dan zestig gevallen en één daarvan is de vervolging van Ernst Pahnke. Uit dat onderzoek blijkt dat Pahnke begin september 1943 in een restaurant een sarcastisch vers hoorde, waarin werd gespot met de Duitse voedselschaarste en Goring, Goebbels, Ley en de Fuhrer.

Onderzoek
Pahnke onthield het vers, schreef het op en voegde enkele regels toe. Vervolgens verspreidde hij het onder enkele van zijn collega’s. Maar het schrijfsel werd ontdekt en een onderzoek volgde. Pahnke werd op 13 september gearresteerd en een dag later werden drie collega’s opgepakt.

Goebbels werd geïnformeerd over de zaak en eiste dat de ambtenaren de doodstraf zouden krijgen. Als dat niet mogelijk was onder de ene wet, moesten de verdachten maar worden veroordeeld wegens ‘Zersetzung der Wehrkraft’; dan was de doodstraf namelijk wel mogelijk.

Onthoofd
De ‘rechtszaak’ volgde op 4 oktober. Pahnke probeerde zich te verdedigen, door te stellen dat het vers slechts een grap was en niet was bedoeld als kritiek tegen het Nazi-regime. Het mocht niet baten. De vier werden ter dood veroordeeld. De straf werd op 5 oktober 1943 ten uitvoer gebracht: onthoofding.

Waarschuwing
Goebbels wilde dat Duitse ambtenaren deze veroordelingen zagen als een waarschuwing. Naar schatting zijn er in totaal meer dan 60.000 Duitsers veroordeeld wegens ‘Zersetzung der Wehrkraft’. Ongeveer 8.000 zouden er zijn vermoord.