De stad als inspiratiebron

De Nederlandse componist en muzikant Richard Veenstra (27) woont sinds 2006 met zijn vriendin Janine in Berlijn. Na een jaar Prenzlauer Berg, wonen ze nu in Friedrichshain. Wederom een wijk in het voormalige Oost-Berlijn. “Voor de oudere mensen staat de Muur er nog gewoon.”

“Mijn vriendin en ik wilden allebei weg uit Nederland. Niet dat we Nederland niet prettig vonden, maar we groeiden beiden op in kleine Groningse dorpjes en in een metropool hadden we nog nooit gewoond. Amsterdam had natuurlijk gekund, maar het buitenland is toch net een stapje meer.”

Veenstra componeert muziek voor film en theater en is de andere helft van producersduo Sonic Me. Hij tourde onder andere met the Driplets (Drillem, Riplets en Lady Aida). Daarnaast werkt hij als freelance journalist voor verschillende bladen.

“Liebe Mutti: ich bin frei”

De Gensler Straße stopt abrupt. Een witte vlek op de kaart. Op Berlijnse plattegronden uit de DDR-tijd is geen spoor te vinden van Hohenschönhausen, de inmiddels beruchte gevangenis. Duizenden zaten er onschuldig vast en ondergingen gruwelijke martelingen. De daders lopen veelal nog vrij rond en wonen in de buurt van de gevangenis.

Naar buiten kijken was onmogelijk.

Na de Duitse eenwording is Hohenschönhausen opengesteld voor bezoek. Oud-gevangenen geven er rondleidingen. Een van hen is Harry Santos. Hij was 28 toen hij in 1982 werd opgepakt. Samen met een vriend maakte hij plannen om te ontsnappen naar het Westen. Verraden door een vriendin.

Schweren Fall
Santos werd veroordeeld wegens ‘Vorbereitung und Planung zum illegalen Grenzübertritt im schweren Fall’ en kreeg een jaar celstraf. Negen maanden zou hij in totaal doorbrengen in gevangenissen, waarvan enkele dagen in Hohenschönhausen.

Tijgerkooi
“Ik dacht altijd dat ze me naar Prenslauer Allee in Oost-Berlijn hadden gebracht. Ik wist dat daar ook een gebouw was dat werd bewaakt. Op een steenworp afstand van mijn woning.”

Russisch wonen in Potsdam

Van twee Russen zouden de nazaten nog in de speciale kolonie wonen: de families Schisskoff en Grigorieff. Tussen Sans Souci en de Neuer Garten ligt Alexandrowka. De Russische kolonie van Potsdam. Sinds 1999 staan de huisjes met bijbehorende tuinen op de UNESCO-werelderfgoedlijst.

Het huis van de familie Schisskoff

De Pruisische koning Friedrich Wilhelm III liet de huisjes in 1826 en 1827 bouwen. Het Russisch dorp Glosovo, vlakbij Sint Petersburg, diende als voorbeeld. In totaal verrezen er dertien. Allen bestemd voor leden van een Russisch zangkoor. De oorsprong van Alexandrowka ligt in de relatie tussen de koning en de Russische tsaar Alexander.

Napoleon
Naar verluidt konden koning en de tsaar het goed met elkaar vinden. Begin negentiende eeuw sloten de Pruisen en Russen een militair verbond en Friedrich beloofde de Russen om Napoleon niet te steunen bij een aanval op het keizerrijk.

Zwerfpoëzie

Tijdens een wandeling door welke stad of welk dorp dan ook, moet je een gezonde dosis nieuwsgierigheid aan de dag leggen. Dan ontdek je de mooiste dingen. Helemaal in Berlijn.

Wannsee ich dich wieder?

Na een bezoek aan het Mauer Gedankstätte, wandelen Nicole en ik in de miezerregen naar Clärchens Ballhaus. Van Bernauer Straße naar August Straße; van randje Wedding naar Mitte. Berlijn is vandaag grijs en koud, maar ook dat staat haar goed.

Wat weet jij nog over de DDR?

Volgens Welt Online dreigt de DDR in de vergetelheid te raken. Zo is ‘Ostalgie’ inmiddels een bekend begrip: mensen die een geromantiseerd beeld van Oost-Duitsland hebben.

DDR-Museum Berlijn

Wat weet jij eigenlijk van de voormalige Deutsche Demokratische Republiek? Wat betekent bijvoorbeeld het ‘Tal der Ahnungslosen’?

Oké, geen specifiek Berlijns-onderwerp dit keer. Maar aangezien Berlijn een soort van ‘Koude Oorlog-frontstad’ was, toch toegestaan.

Doe de ‘Wat weet je nog over de DDR-test’…

Eine kleine Tanzgeschichte: Clärchens Ballhaus

Clärchens Ballhaus voert je mee naar het Berlijn van de jaren ‘20. Aan de buitenkant ademt het pand vergane glorie, maar aan de grote balzaal is de grandeur van weleer te herkennen. Clärchens staat voor honderd jaar Berlijnse dansgeschiedenis.

Schwofen bis in die Puppen bij Clärchens Ballhaus

Na werkdagen zijn het vooral toeristen die de dansvloer bevolken. Maar op zondagmiddag is Clärchens weer van de oude Berliners en Berlinerinnen. Zoals het hoort en zoals het al bijna een eeuw gaat.

Tanzlokal met spiegelzaal
Fritz Bühler opende op 13 september 1913, in een hof aan de Auguststraße, ‘Bühlers Ballhaus’. Bühler moest echter in dienst tijdens de Eerste Wereldoorlog en kwam in 1914 om bij gevechten in Frankrijk.

Zijn weduwe, Clara, nam de leiding over en aan haar dankt de zaak zijn naam: ‘Clärchens Ballhaus’. Clara bleef ruim veertig jaar de baas van het ‘Tanzlokal’.

Berlijnse Dom gekroond

Het oude kruis naast de Dom. CC-licensie

Na tweeënhalf jaar te hebben gelden onder een kale ‘kop’, heeft de Berlijnse Dom, gelegen op het Spreeinsel aan de Lustgarten, sinds 19 augustus zijn kroon weer terug.

En wat voor een! Het gouden koepelkruis heeft een lengte van vijftien meter en weegt een kleine twaalf ton. Totale kosten: zo’n zeven ton.

“Met dit kruis wordt een gat gevuld, dat we zeer pijnlijk hebben gevoeld”, zegt Irmgard Schwaetzer, voorzitter van de kerkgemeente in de Berliner Morgenpost. Het vorige kruis werd in 2006 wegens roestschade verwijderd.

Zebra, aap of toch een kameel?

Welk dier vlogen de Amerikanen naar Berlijn om de kindertjes te vermaken? Een zebra, een aap of misschien toch een kameel? Hoeveel vliegtuigen waren er gelijktijdig in de lucht? En hoeveel Berlijners werden geholpen met de luchtbrug?

En hoe heet dit monument ook al weer?

Zestig jaar geleden werd de D-Mark ingevoerd en prompt sloot de toenmalige Sovejet-Unie de stad af. Deze actie ging de geschiedenisboeken in als ‘de blokkade van Berlijn’. Het westelijk deel van de stad werd van juni 1948 tot en met mei 1949 bevoorraad via de luchtbrug.

Geïnteresseerd in dit onderwerp? Doe dan de Luftbrücke-quiz van de Berliner Zeitung. Handig is dat je meteen te weten komt wat wél het goede antwoord is. Dus nog leerzaam ook.

Doe de quiz…

Herinnering aan voorbije tijden

Dit keer was Frau Anne Schütze mijn gids. We wandelden een middag door de Boxhagener-buurt in Friedrichshain, het voormalige Oost-Duitsland. Frau Schütze, een 73-jarige dame, is een geboren en getogen Berlinerin. En een Ossie. Een wandeling door de geschiedenis van Berlijn, het leven van Anne Schütze en een ontmoeting tussen Oost en West.

Ook Anne werkte als Truemmerfrau

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werden veel Berlijnse kinderen buiten de stad ondergebracht. Zo ook Anne. Maar nog al te goed herinnert ze zich de oorlogsschade: “Alles war zerstört; het was de algehele vernietiging.”

En over de Boxhagener Kiez in de DDR-tijd: “Al die winkeltjes en gezellige restaurantjes? Die hadden wij niet.”

Veroordeeld om sarcasme

In veel Berlijnse wijken vind je Stolpersteine en plakkaten bij huizen die herinneren aan hun bewoners en wat er met hen gebeurde tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ik vond er eentje in mijn eigen Kiez, ter nagedachtenis aan Ernst Pahnke.

Ernst Pahnke wordt herdacht in Friedrichshain

Pahnke (1879-1943) woonde aan de Rigaer Straße 94 in Friedrichshain. In de jaren ‘20 en ‘30 woonden er veel communisten en sociaal-democraten in dit stadsdeel. Nadat Horst Wessel er werd vermoord, kreeg Friedrichshain zijn naam: ‘Horst Wessel Stadt’ (1933-1945).

Zersetzung der Wehrkraft
Hier leefde dus Pahnke. Een veteraan uit de Eerste Wereldoorlog en ambtenaar bij het ‘Horst Wessel Welfare Office’. De journalist Steven Welch deed onderzoek naar mensen die werden vervolgd vanwege ‘Zersetzung der Wehrkraft’. Simpel gesteld: alle uitingen en handelingen die het moraal van de Duitse troepen zouden ondermijnen.

Spot
Welch onderzocht meer dan zestig gevallen en één daarvan is de vervolging van Ernst Pahnke. Uit dat onderzoek blijkt dat Pahnke begin september 1943 in een restaurant een sarcastisch vers hoorde, waarin werd gespot met de Duitse voedselschaarste en Goring, Goebbels, Ley en de Fuhrer.